Elia[1] is een 15-jarige Syrische niet-begeleide minderjarige vluchteling. Zijn ouders, broers en zus wonen nog in Syrië. Gedurende een jaar volgt Elia een traject bij Paso, een transculturele jeugdpsychiatrische dagbehandeling voor jongeren met een achtergrond van vlucht en migratie, waar ik werk als systeemtherapeut. In deze bijdrage illustreer ik hoe narratieve praktijken vorm geven aan het samenwerken tussen de jongere, zijn gezin en het behandelteam.

Ons werk wordt gekenmerkt door een geïntegreerde aanpak, waarbij therapeuten ook buiten de therapiesessies tijd doorbrengen met jongeren. We koken en eten samen, voetballen in de tuin of drinken thee op het oosters vloerkleed in de leefruimte, terwijl we samen foto’s en filmpjes op hun smartphone bekijken. Juist in deze informele momenten ontstaan vaak waardevolle gesprekken en verbinding.

Vanaf de start van de behandeling geeft Elia inkijk in zijn rijke familiale en culturele verbondenheid. Dit wordt zichtbaar in zijn kledij, zijn gewoonte om maté te drinken en de vele foto’s en filmpjes op zijn gsm die hij graag met ons deelt.

Door tijdens deze spontane ontmoetingen nieuwsgierige vragen te stellen en zijn ‘club of life’ (Myerhoff, 1982) zichtbaar te maken, groeit stap voor stap een therapeutische werkrelatie, zowel met Elia als met zijn ouders in Syrië. In het jaar dat hij naar Paso komt, zie ik hem ongeveer wekelijks individueel. Tweewekelijks is er een transnationaal videogesprek met zijn ouders of gezin.

De redder in mij: externaliserende conversaties

In de gezinsgesprekken spreken we samen over de veranderde gezinsrollen en het gezinsverhaal. Elia werd als dertienjarige en jongste zoon naar België gestuurd, met de hoop dat hij later gezinshereniging mogelijk zou maken. Vader vertelt hoezeer Elia volgens hem de capaciteiten heeft om zorg en verantwoordelijkheid voor het gezin te dragen. Hij ziet hem als hun ‘redder’.

Wanneer ik hardop benoem dat het misschien ook zwaar kan zijn om die rol te dragen, word ik door Elia stevig teruggefloten: “Ik heb vrijwillig gekozen om te komen, ik kies om de redder te zijn, ik wil dit doen. Een jongeman die uit Syrië vertrekt moet sterk zijn, en moet deze taak dragen.”

Na het gesprek denk ik na over de ergernis die ik voelde in het terugfluiten van Elia. Waarvoor zou zijn ergernis ‘opkomen’? Welke ‘geprefereerde identiteit’ schuift hij naar voren? Maar ook: welke sociale discoursen over wat een jonge vluchteling allemaal moet doen en kunnen krijg ik te horen?

Ik ervaar iets van de complexiteit van de reddersrol en voel hoe delicaat het zou kunnen zijn om dit in deze fase van zijn traject al te proberen bespreken in aanwezigheid van zijn ouders. Ik schrijf hem dit briefje:

Dag Elia,

Bedankt om mij vandaag te helpen begrijpen hoe belangrijk het voor jou is om de redder te kunnen zijn voor jouw familie. Hoe ‘redder zijn’ geen rol is die jou is opgelegd door anderen, maar een rol die je ook zelf gekozen hebt om te dragen. Hoe ‘redder zijn’ niet alleen maar stress geeft, maar ook betekenis en eer.

Ik heb veel respect voor de zorg die jij wil dragen voor jouw familie.

Ik wil in onze volgende gesprekken graag samen nadenken over hoe de redder in jou sterk kan blijven, waar hij op adem kan komen, wat hem kracht geeft, en bij wie hij terecht kan op momenten dat hij zich moe voelt.

Vind jij dat ook een goed idee?

Bedankt voor ons gesprek, en goed weekend,

Ruth

In de volgende individuele gesprekken zet ik in op een ‘externaliserende conversatie’ (White, 2007) rond de ‘redder’ in Elia. Ik leer een jongen kennen die zich vaak vrolijk en optimistisch presenteert, maar ’s nachts ook urenlang kan piekeren. Zijn ogen stralen, naast kracht, ook diep verdriet uit. Samen met Elia leg ik de ‘redder’ in hem op de onderzoekstafel, op zoek naar een meer rijk en gelaagd verhaal.

Elia kiest voor een foto van Che Guevara om ‘de redder’ te typeren. We bespreken hoelang deze ‘redder’ al in hem woont, wat zijn bestaansreden is, zijn grootste talenten en belangrijkste supporters. Dit leidt tot een ‘re-membering conversatie’ (White, 2007) over ‘baba Hasan’, zijn grootvader die revolutionair was (een vroegere ‘redder’ in de familie), en een grote inspiratiebron voor Elia.

Elia zegt dat de redder in hem zeventig procent van de tijd ziek en moe is, en dat eigenlijk niemand dat weet. Voor mij een bevestiging dat het goed was dit gesprek in eerste plaats met Elia apart te voeren.

We brengen eerst de steunbronnen van de redder in kaart (FC Barcelona!). Daarna onderzoeken we samen wat deze redder nodig heeft om op krachten te blijven, wie hem daarbij kan helpen en of hij ook af en toe mag rusten. We verkennen wat er met de rol van redder gebeurt wanneer Elia’s familie dichterbij komt, zijn toekomst in België onzeker wordt of wanneer de familie ziet dat ook hun ‘redder’ kwetsbaar is.

Ook in de gezinsgesprekken wordt langzaam maar zeker ruimte gemaakt voor een rijker verhaal. In dit proces kon Elia aan zijn ouders vertellen hoe machteloos en verdwaald hij zich soms voelt, en konden ouders hem de toestemming geven om zorg te dragen voor zichzelf en zijn eigen toekomst. Zelfs als zij misschien nooit naar België kunnen migreren.

Intermezzo: een tafellaken op reis

En dan passeert ‘een tafellaken op reis’ langs onze dagbehandeling. Dit is een project van het Narratief, Dialogisch en Collaboratief Collectief, waarbij mensen via verhalen over betekenisvolle momenten aan tafel delen wat hen verbindt en kracht geeft in moeilijke tijden.

In het boek met kleine acties van verzet en verbinding tekent en schrijft Elia in zijn moedertaal: “Als je je innerlijke gevoelens niet deelt en zwijgt over de ellende die er in de wereld is, zullen er tranen met de kleur van bloed uit je ogen komen en zullen de wonden nooit genezen.”

Zou de ‘redder’ in hem geleerd hebben dat verzet zich niet alleen maar toont in altijd sterk zijn?

Een talisman voor het asiel-gesprek: ‘beads of life’

De asielprocedure doorkruist ons therapeutisch werk. Elia wordt uitgenodigd voor zijn ‘groot interview’ bij het CGVS[2], een moment dat bepalend zal zijn voor de rest van zijn leven en dat van zijn familie. In het zoeken naar een manier om Elia en zijn familie te ondersteunen op dit belangrijk ogenblik, vind ik inspiratie bij de ‘beads of life’ methodiek (Portnoy et al., 2016).

Omdat belangrijke levensmomenten vaak gepaard gaan met onzekerheid en onmacht, stel ik zijn papa en mama voor om samen met Elia een talisman te maken, als steunobject voor zijn interview. De ouders beginnen spontaan te lachen en vertellen hoe Elia Syrië destijds ‘als een koning’ verliet, uitgerust met juwelen en een speciale jas als symbolen van bescherming en hoop.

Hoewel ze aangeven niet bijgelovig te zijn, herkennen ze hoe zulke rituelen op moeilijke momenten kracht kunnen geven. Het werken met kralen roept bovendien herinneringen op aan hun vroegere kralenwinkel. Met veel enthousiasme kiezen ze, via WhatsApp video mee glurend in mijn doos vol kralen, elk een kraal om toe te voegen aan de talisman.

Tijdens het knutselen luistert Elia aandachtig naar de boodschappen van zijn ouders. Vader kiest een handje als symbool voor de islamitische praktijk van ‘ruqyah’, een smeekbede om bescherming van Allah te vragen. Moeder kiest een dobbelsteen als wens voor geluk.

Zelf voegt hij eerst drie ruwe kralen toe voor zijn grootvader (‘baba Hasan’), zijn grootste supporter, met als bijhorende boodschap “wees niet bang, je kan dit”. Ook zijn zus en twee broers krijgen een eigen kraal. Tot slot kiest hij letterkralen met ‘PASO’, als symbool voor de steun van het begeleidersteam en hun boodschap dat hij de moed in zijn hart heeft om zijn verhaal te vertellen.

Hij neemt de talisman mee op zijn ‘reis’ naar het commissariaat, samen met een legende van de betekenissen van de kralen. En het is bijna niet te geloven: twee maanden later ontvangt hij verblijfspapieren.

De grote vergadering: een evolutiebespreking als getuigenpraktijk

Maandelijks vindt er per jongere een evolutiebespreking plaats, een multidisciplinair overleg zonder de jongere erbij. Elia deelt echter zijn verlangen om eens te mogen meepraten op zijn ‘grote vergadering’.

Geïnspireerd door Michael Whites ‘definitional ceremonies’ ontwikkel ik een protocol waarbij, voor het eerst binnen de werking van Paso, een jongere actief kan deelnemen aan zijn eigen evolutiebespreking. Hiermee wordt de traditionele multidisciplinaire vergadering omgevormd tot een podium waarop Elia zelf getuigenis kan afleggen over zijn traject, de betekenisvolle gebeurtenissen, zijn groei en de mensen die hem ondersteunden.

De bijeenkomst wordt grondig voorbereid in dialoog met Elia en opgebouwd in drie fasen:

(1) de vertelling door Elia, die geïnterviewd wordt door zijn individueel begeleider, terwijl de aanwezige begeleiders en een ‘outsider witness’ als getuigen luisteren;

(2) de hervertelling door de getuigen, waarbij de begeleiders met elkaar delen wat hen in Elia’s verhaal geraakt heeft, welke beelden worden opgeroepen en wat ze eruit meenemen voor hun toekomstige werk met andere jongeren;

(3) de hervertelling van de hervertelling, waarbij Elia wordt uitgenodigd om te reflecteren op deze getuigenissen en te benoemen wat hij hiervan wil meenemen op zijn verdere levenspad.

De getuigen krijgen duidelijke instructies om niet met een analytisch of oordelend oor, maar wel met hun hart te luisteren. Op basis van de grote vergadering schrijf ik vervolgens “Een verhaal van Elia’s tijd in Paso”, een getuigenisdocument dat hij meekrijgt op de dag van zijn vertrek. Ik deel enkele fragmenten.

“Een week voor je vertrek uit Paso, kwamen we samen rond de grote tafel. We kwamen samen om te praten over wat deze plek voor jou heeft betekend. Je zat aan het hoofd van de grote tafel, “bijna als een koning”, geflankeerd door jouw IB en tolk “tante Racha”, die simultaan tolkte, “bijna zoals in National Geographic”. Het was een spannend moment omdat het de eerste keer ooit was dat een jongere meedeed aan zijn grote vergadering met begeleiders. Je voelde aan hoe het voor de begeleiders nog spannender was dan voor jou.”

“Jouw familie was sterk aanwezig in de grote vergadering. Toen jou werd gevraagd wie van je familie of vrienden het meeste steun heeft gegeven, kwam jouw antwoord zonder aarzeling: “Mijn mama en papa zijn mijn grootste supporters, zijn staan op nummer één.” Je vertelde hoe je hun morele steun bent blijven voelen, hoe zij zijn blijven vragen, helpen en ondersteunen, ondanks de afstand.

Een getuige was geraakt door hoe dichtbij jouw ouders voelden in je verhaal, zelfs al zijn ze heel ver weg. Ze dacht na over hoe moeilijk het moet zijn om je weg te vinden in een nieuw land, om ‘gewoon te worden’, als die mensen die het meest voor je betekenen zo ver weg zijn.”

“We spraken ook over welke moeilijke momenten er waren in jouw tijd in Paso, en wat jou geholpen heeft om daarmee om te gaan. (…) Je vertelde dat je moeilijke dingen hebt kunnen bespreken. Misschien was dit wel één van de belangrijkste ontdekkingen van het voorbije jaar: “Ik heb geleerd om, wanneer ik een probleem heb, dit rustig aan te pakken, erover na te denken, hierover te delen met anderen, andere meningen te vragen. Door jullie heb ik geleerd dat ik niet alleen hoef te zijn. Dat ik met anderen mag zijn en dat ik mag delen.”

Een begeleider van de leefgroep waar je woont was heel blij dat je dit hebt kunnen ontdekken en vertelde hoe hij onder de indruk was van de maturiteit waarmee je aanwezig was in je grote vergadering: de rust waarmee je antwoorde, en de manier waarop je nadacht voor je sprak. “Ik heb Elia nog nooit zo gezien,” zei hij.”

“Na bijna één jaar in Paso weet je als geen ander wat voor plek het is en welke raad nieuwe jongeren kunnen gebruiken. Je zei: “In het begin zal het wennen zijn, maar het komt goed. Kom naar Paso, heb vertrouwen, de mensen zijn er lief. Heb vertrouwen.”

De individueel psycholoog hoorde hierin niet alleen advies, maar ook hoop. Hij vertelde hoe vertrouwen vinden voor veel jongeren een moeilijke weg is, en vond het hoopvol dat jij aan anderen wil doorgeven dat het mogelijk is om steun te vinden en te durven vertrouwen.”

Afscheid – én meer – met een brief

Bij de afronding van de gezinsbegeleiding lees ik een persoonlijke afscheidsbrief voor aan Elia en zijn ouders. In deze brief probeer ik zowel het ‘landschap van actie’ als het ‘landschap van identiteit en betekenis’ zichtbaar te maken. Ik benoem de verschillende concrete dagelijkse praktijken van familiale verbondenheid-vanop-afstand waarvan ik getuige werd, maar sta ook stil bij de waarden, hoop en liefde die in hun gezinsverhaal naar voor komen.

In de afsluitende minuten van het gesprek geven Elia’s ouders spontaan aan dat zij zich in de toekomst graag beschikbaar stellen voor de ondersteuning van andere ouders die, net als zij, vanop afstand betrokken proberen te blijven bij het leven van hun kinderen in België. Hun voorstel doet me denken aan de collectieve narratieve praktijken van David Denborough, waarin mensen ondanks ingrijpende en precaire levensomstandigheden ervaren dat ook zij een waardevolle bijdrage kunnen leveren aan het leven van anderen.

Wie weet krijgt dit initiatief in de komende maanden nog vorm? Voor mijn eigen ontwikkeling als narratief hulpverlener én als mens staat echter vast dat Elia en zijn gezin een onschatbare bijdrage hebben geleverd.

_____

[1] Elia is een pseudoniem.

[2] Commissariaat-Generaal voor de Vluchtelingen en de Staatlozen: onafhankelijk orgaan dat asielaanvragen onderzoekt en verblijfsdocumenten aflevert.

Referenties

Denborough, D. (2018). Do you want to hear a story? Adventures in collective narrative practice. Dulwich Centre Publications.

Myerhoff, B. (1982). Life history among the elderly: Performance, visibility, and remembering. In J. Ruby (Ed.), A crack in the mirror: Reflexive perspectives in anthropology (pp. 99–120). University of Pennsylvania Press.

Portnoy, S., Girling, I., & Fredman, G. (2016). Supporting young people living with cancer to tell stories in ways that make them stronger: The Beads of Life approach. Clinical Child Psychology and Psychiatry, 21, 255-267.

White, M. (2007). Maps of narrative practice. W. W. Norton.